Geloof en rituelen

Mijmeringen over godsdienstig gedrag in Mexico

Onderstaand artikel werd voor het eerst gepubliceerd in het twee maandelijkse blad van de Nederlandse Vereniging in Mexico: nvmexico.com, van april 2013 jaargang 50 nr. 2

Semana Santa – die week voor Pasen ligt alweer enige tijd achter ons – is weer een moment om je af te vragen wat mensen bezielt om in extremen uiting te geven aan hun geloofsovertuiging, zoals in de processie van de ‘cofradios de penitentes encapuchados’ in Taxco, in de  passie  spelen van Iztapalapa en in de honderden andere kleinere verbeeldingen van het lijdensverhaal van Jesus Christus, tot zelfs in Ocotepec in Morelos toe. Overigens niet alleen in Mexico, maar in veel landen, waar katholieke veroveraars hun geloof hebben opgedrongen, zoals op de Fillipijnen.

IMG_5095 Taxco, estatuas de las animas penitente       Standbeeld voor een van de vormen waarin mensen tijdens de ‘Semana Santa’ in Taxco (Guerrero) ‘boete doen’.

Wat bezielt ook de honderduizenden die komen kijken naar die onaangename gebeurtenissen, die ook nog doorgaan voor top toeristische attracties. In Taxco en Iztapalapa zijn al maanden tevoren geen behoorlijke hotelkamers meer te krijgen. Wat bezielt dus ook al die toeristen die zo’n vakantiepiek veroorzaken? Heeft dat iets te maken met geloof of godsdienst?

semana santa1‘Levensechte’ passiespelen in Iztapalapa (Estado de Mexico)

P3240210‘Het Laatste avondmaal’ passiespelen in Ocotepec (Morelos)

Niet alleen het gedrag van diverse groepen Mexicanen gedurende de Semana Santa roept tegenstrijdige gedachten bij me op, maar eigenlijk alles in het Mexicaanse leven wat je ook maar enigszins met religie in verband kunt brengen. Als we religie begrijpen als zingeving, dan gaat het dus om de zin van het leven.

Wat ben ik in hemelsnaam begonnen om hierover iets op papier te willen zetten!? Het begrip religie is moeilijk, zo niet onmogelijk te definiëren lees ik in Wikipedia. Vele wetenschappen hebben zich met religie en haar fenomenen bezig gehouden en geen een heeft een algemeen aanvaardbare omschrijving kunnen leveren. Ik zou dus maar beter kunnen stoppen, al wil ik toch wel een paar van mijn observaties kwijt over wat ik in Mexico tegenkom in verband met religie.

Mijn observaties zijn ongetwijfeld gekleurd door mijn achtergrond, interesses  en mijn eigen geloofsovertuiging. Ik kan er dus niet omheen te vertellen dat ik in een katholiek gezin ben opgegroeid. Bijzonder is dat mijn vader katholiek is geworden toen hij mijn moeder trouwde. Niet omdat haar familie dat van hem verlangde, zoals men zou verwachten in die tijd, maar uit overtuiging na een intensieve studie o.l.v. een de Jezuïten pater.

Als kleine jongen, zong ik in het kinderkerkkoor en werd al gauw misdienaar, zo’n koorknaapje in een zwarte of rode toga op feestdagen met daarover heen een sprankelend wit gesteven ‘superplie’ (koorhemd). Ik vond het heerlijk om een rol te moge spelen in de diverse erediensten en vooral met een wierookvat te mogen zwaaien tjdens processies in het Limburgse land, waar we toen woonden. Kortom ik weet zeker dat mijn liefde voor het theater later toen geboren is, terwijl meneer pastoor en zijn kapelaans wellicht dachten dat ik mogelijk tot een priesterroeping zou komen.

Als adolescent veranderde dat toen de wereld zich op allerlei gebieden voor me openden. Mijn ouders, bezorgd  dat ik op het verkeerde pad zou geraken, stuurden me zelfs  op ‘retraite’ bij de Jezuïeten. Ik weet niet meer wat daarvan het directe resultaat was, maar zij lieten mij verder vrij in mijn keuzes op het gebied van de godsdienst, toen ik als 17 jarige het katholieke Limburgse land verliet om in het kosmopolitische Amsterdam mijn gymnasium af te maken en klassiek ballet te gaan studeren. Ik herinner me dat ik wel serieus heb nagedacht over hoe ik me zou moeten verhouden tot mijn tot dan toe katholieke geloof én de kerk.

Ik realiseerde me uiteindelijk dat geloof los staat van een godsdienst en al helemaal van een kerkgenootschap. Ik mag zelf bepalen wat ik zingevend geloof vind en hoef me niet te conformeren aan de gebruiken van welk kerkgenootschap dan ook. Sindsdien doe ik dat ook niet.

Mexico is ongetwijfeld een katholiek land, al heeft Benito Juarez in 1855 de strikte wettelijke scheiding tussen kerk en staat tot stand gebracht. Een overvloed van levende kerken in de katholieke traditie maken dat duidelijk, tot in de kleinste pueblos en aldeas toe. Zonder uitzondering worden die, in ieder geval van binnen, naar beste kunnen verzorgd, ook al is het bouwwerk aan de buitenkant vaak aan restauratie toe[1]. Daarvoor heeft de gemeenschap kennelijk geen geld, maar dat wordt dan gemaskeerd door er van binnen volkse pronkjuwelen van versieringskunst van te maken, met een overdaad aan verse bloemen, brandende kaarsen, gekleurde linten, slingers en banieren met stichtelijke leuzen. Door die versieringen heen is vaak wel nog de kunstzinnige en stijlvolle architectuur uit vroeger dagen te ontdekken en hoe de katholieke conquistadores handig en volop gebruik hebben gemaakt van de zeer bedreven artistieke handvaardigheid van de oorspronkelijke bevolking, met Europese bouw- en kunststijlen uit die tijd als basis.IMG_1355     Banieren en bloemen in San Juan Zinacatan (Chiapas)

P1011218  Mitla     En ook een overdaad aan bloemen in Mitla (Oaxaca)

Als fanatiek bezoeker van zo veel mogelijk kerken in Mexico, zie ik altijd wel iemand bezig met de versiering. Wat een hoop werk! Een ‘mooi’ versierde kerk is kennelijk belangrijker in een dorp dan bijvoorbeeld goede straatverlichting.

IMG_1487 Huejotzingo ex-convento de San Francisco    Kerkversieringen in Huejotzingo (Puebla)

P8081609 P8081611Zowel van buiten als van binnen in Ocotepec (Morelos)

IMG_6797Ook in world heritage ex-convento Augustino de San Mateo in Atlatlauhcan 

Wat ook belangrijk is in een dorp en stad is de katholieke beschermheilige. Zijn of haar kerkelijke feestdag is in ieder geval reden tot feest in het dorp. Er zijn processies, natuurlijk allerlei erediensten in en rond de kerk, overal muziek en een feria natuurlijk met alles erop en eraan. Het is niet het feest van een bepaalde religieuze groep, die voor de publieke optredens een vergunning moeten aanvragen. Nee, dit is het feest van het dorp zelf. Hoe zat dat ook al weer met de scheiding van kerk en staat?

P3270373P3270382Processie in Tonantzintla (Peubla)

Interessant is te zien hoe in die erediensten allerlei elementen naar voren komen, die ik nu niet bepaald associeer met de kerk van Rome. Wat te zeggen van het voortdurend afschieten van knallende vuurpijlen wanneer de processie  langskomt  en dan het vuurwerk aan het eind van de avond en de traditie van de ‘torito de fuegos’: de mannen die met een bewegend vuurwerk bouwsel op hun hoofd en schouders door de mensenmassa’s rennen. Levensgevaarlijk in mijn ogen. P8081613In Ocotepec (Morelos) staan de ‘toritos de fuego’ klaar voor de avond.(Zie voor een filmje uit Tetela del Volcan (Morelos): http://youtu.be/jY4V4oGJohk)

Ik begrijp best dat voor een deel van de bewoners het feest niet echt met het geloof of de kerk heeft te maken, maar zou het dorp ook zo’n feest vieren zonder zijn katholieke heilige en de ‘gelovigen’ die in de processie meelopen en de kerk tot de laatste staanplaats vullen? Dat laatste is trouwens niet alleen op hoogtijdagen het geval; elke zondag zijn de kerken vol en door de week nooit leeg. Overdag zie je altijd wel mensen in de kerkbanken, jong en oud, mannen en vrouwen, sommigen in diep gebed verzonken, anderen gewoon aanwezig omdat zij ongetwijfeld geloven alleen in zijn eigen huis God te kunnen benaderen.

IMG_6418 Processie in Zacatecas (Zacatecas)

IMG_3931 Processie in Ocotepec (Morelos)

IMG_7786Ahuatepecjeuvessanto Processie in Ahuatepec (Morelos)

IMG_2692 Processie in Ocotepec (Morelos)

IMG_2688

Even met z’n allen de kleding van ‘la virgen’ arrangeren

Wonderlijk, maar misschien ook wel begrijpelijk, is dat in Mexico daarnaast een andere groeiende groep christelijke gelovigen bestaat die diverse protestante godsdiensten propageren. Elke zaterdag en zondag komen meestal keurig geklede dames en heren aan de deur die ons met beschaafde overtuigingskracht proberen naar hún huis van God te lokken. Volgens Wikipedia is 7% van de Mexicanen aangesloten bij een godsdienst van protestante denominatie. Dat lijkt weinig ten opzichte van de 88% katholieken, maar ik vind het opvallend hoeveel gebouwtjes je in Mexico tegenkomt die zich op een of andere manier manifesteren als duidelijk  protestants huis van God. Ook op een andere manier maken we dat fanatisme van de christelijke godsdienst mee. De oudste zus van Elizabeth, die uiteraard ook in het katholieke geloof is opgevoed, is getrouwd met een man, behorend tot die 7%. Zij doet nog meer dan haar man haar best om ons te overtuigen dat alleen haar christendom de ware godsdienst is. Wij zijn een keer mee geweest naar een feestelijke bijeenkomst in de kersttijd. Soberder dan in een katholieke viering en vooral het woord van God krijgt de aandacht. Het belangrijkste ritueel is de zending om anders-gelovigen voor deze kerk te winnen en dat ervaren wij dan weer regelmatig aan de deur.

Het christen zijn van mijn schoonzus, leidde vervolgens tot een breuk in de familie toen Elizabeth bij het overlijden van hun moeder als vanzelfsprekend op een katholieke wijze afscheid nam (zie mijn artikel: Rond het overlijden van mijn Mexicaanse schoonmoeder, in de Popo nr 3 van jaargang 49). Ja, op katholieke wijze, althans niet helemaal herkenbaar vanuit mijn Europese ervaring, waar zeker de laatste tientallen jaren een versobering van rituelen en een verdieping van de geloofsbelevenis plaats vindt. In de Mexicaanse eredienst lijkt mij eerder het omgekeerde het geval. Rituelen nemen een overheersende plaats in, zoals bij en na de uitvaart van mijn schoonmoeder en zoals ik recent ook weer bij het overlijden van een buurtbewoner  mocht ervaren. De vraag is hoe diep daarin een geloofsbelevenis gaat?

Als iets het katholieke geloof zichtbaar maakt dan zijn het wel de rituelen rond de verering van la Virgen de Guadalupe. In het gros van alle huis- en slaapkamers in Mexico en ook op diverse openbare plaatsen kom je wel een afbeelding van  haar tegen.

In la Villa in de DF, staat de nieuwe grote Basilica de Nuestra Señora de Guadalupe, aan de rand van een reuzen plein, waaraan verder een oudere basilica, diverse andere kerken en kapellen. In de grote basiliek uit 1976 hangt in een gouden lijst de originele afdruk van ‘la Virgen’ zoals de heilige Maagd die in 1531 op de mantel van de gelovige indigena Juan Diego liet verschijnen, volgens de overlevering.

IMG_9649 De grote ‘Basilica de Nuestra Señora de Guadalupe’

IMG_9645De oude basiliek van de Virgen de Guadalupe (links) en rechts Convento de las Capuchinas

IMG_9651     De originele afdruk op de mantel van San Diego in een gouden lijst

Ach, elke in de DF (zo wordt Mexico-Stad kortweg aangeduid) wonende Nederlander zal er wel eens geweest zijn om de eindeloze stromen van bedevaartgangers uit het hele land en zelfs uit heel Zuid-Amerika daar te zien. Het zouden er 20 miljoen per jaar zijn, waarvan 9 miljoen rond haar feestdag op 12 december. Een groot gedeelte van die pelgrims geloven bij Haar om hulp te kunnen vragen voor kleine en grote noden in het leven en bijna 50% van hen geloven oprecht dat zij die ook gekregen hebben, althans volgens Kaleydoscopio. Velen steken daarvoor op de knieën de honderden meters van het grote plein over om tot de basiliek te komen. Ja, het is ook en toeristische attractie, maar neem even de moeite een kwartiertje zelf plaats te nemen in de grote basiliek om de sfeer in je op te nemen van al die gelovigen om je heen. Loop mee met de voortdurende stroom van mensen die op een lopende band langs de beroemde afbeelding worden geleid, dan voelt dit toch echt anders aan dan een toeristisch bezoek aan bijvoorbeeld de Notre Dame in Parijs op een zondag, wanneer daar de hoogmis wordt gecelebreerd. Daar ga je eventueel nog naar de kerk omdat dat nu eenmaal bij je geloof hoort of anderen dat van je verwachten; een hoogmis in een kathedraal heeft dan nog enig cachet. Hier gaan mensen in grote aantallen omdat hun geloof het vanzelfsprekend maakt dat je dat laat zien aan je God, door naar zijn Huis te komen en alleen of met anderen samen zichtbare ceremonieën uit te voeren, waaronder ook in stilte, maar zichtbaar, in gebed zijn, valt.

Heel bijzondere zijn de ceremoniën in de kerk van San Juan Chamula in Chiapas.IMG_1384De kerk en het (lege) marktplein van San Juan de Chamula

De nog overwegend Tzotzil bewoners zijn officieel katholiek, maar de ceremoniën waarmee zij hun geloof belijden staan ongetwijfeld dichter bij die van hun voorouderlijke Indiaanse natuurgodsdienst dan bij wat Rome voorschrijft. Je moet er geweest zijn om het te geloven. Het is streng verboden te fotograferen in de kerk maar er is genoeg informatie, clandestiene filmpjes op Youtube op internet te vinden. Ik ga er verder niet over uitweiden, hoe en wat die rituelen behelzen. Maar waarom ik het hier aanhaal is het belang dat deze gelovige Tzotzils schijnen te hechten aan het ritueel en de plaats om met God in contact te komen. Het is daarvoor de sleutel, die dan kennelijk een deur opent om hulp en steun te kunnen vragen bij ziekte en tegenspoed, of het liefst een klein wonder te doen verrichten, waarna het verder niet meer zo van belang schijnt welk geestelijke gesteldheid je hebt of hoe je gedrag is buiten de kerk. Althans dat is mijn conclusie bij het zien van al dat ritueel binnen en het contrast met het marktgedrag van diezelfde Tzotzils even later buiten de kerk. De laatste keer dat ik dit bijzondere dorp bezocht, vond op het plein net een dorpsvergadering plaats, die ging over maatregelen tegen oprukkende prostitutie en alle bijverschijnselen daarvan binnen de gemeenschap, althans zo wilde een Spaansprekende souvenirs verkoper me wel vertellen.

IMG_1375De dorpsvergadering in San Juan de Chamula (Chiapas)

Het belang van het ritueel en het geloof dat daardoor de godsdienst wordt beleden is in het hele Mexicaanse leven herkenbaar. De kruistekens die mensen maken bij het passeren van een kerk, wanneer zij aan een reis beginnen of iets moeilijks moeten gaan doen, de zegeningen die mijn schoonmoeder uitsprak bij ons vertrek na een bezoek, de wijze waarop tijdens een dienst iemand achterwaarts een kerk uitloopt, het blijven vasthouden aan de tradities als die van de piñata, die door de katholieke paters als instrument werden gebruikt in de evangelisatie van de indigenas enz., dat alles valt mij toch wel op.

Het brengt me ertoe te denken dat het uitvoeren van rituelen als zingeving in het leven eigenlijk in de genen van alle Mexicanen zit en bijna naadloos aansluit op hoe er vóór de conquista over de zingeving van het leven werd gedacht. Ok, de rituelen van de priesters van Maya’s en Azteken en de gedachten die daar achter zitten zijn volslagen anders. Wij brengen geen mensen offers meer, weten inmiddels redelijk wetenschappelijk goed hoe het universum, ons zonnestelsel, de planeet aarde en haar biosfeer in elkaar zitten.

Maar historici wijzen op de parallellen die in de pre-colombiaanse  geloven en het christendom aanwijsbaar zijn. De Maya heersers verwonden zichzelf in het openbaar op een pijnlijke manier tot bloedens toe om de goden tevreden te stellen. Het kruis en een God die zichzelf opoffert lijkt dan helemaal zo vreemd niet voor indigenas die gewend waren mensen te offeren aan hun goden en het vanzelfsprekend of zelfs een eer vonden zelf als offer te mogen dienen.

Voor de paters was het een kwestie van de acceptabele rituelen en gedachten te incorporeren in die van het katholieke geloof,  waardoor het uiteindelijk niet zo ingewikkeld bleek om het merendeel van de indiaanse bewoners te kerstenen.

Voor mij zijn veel van die oude rituelen en zelfs van de daarbij horende gedachten nog steeds gemeen goed in het Mexicaanse leven.  Het meest bekend is natuurlijk de viering van het pre-colombiaanse feest Miquixtli of wel op z’n Spaans: Dia de Muertos, dat naadloos met het katholieke Allerzielen is verbonden.

IMG_2685De voorbereidingen voor de het samenzijn met de overledenen t.g.v. de Dia de Muertos, op het Kerkhof van Ocotepec (Morelos)

Voor wie verder kijkt zijn er veel meer rituelen en gebruiken die wellicht nog ongeschonden uit de ruim 300 jaar conquista zijn gekomen en nu binnen of naast de katholieke erediensten een plaats hebben.  Wat te zeggen van de Azteekse dansgroepen die tussen de resten van Tenochtitlan en de Catedral Metropolitana niet alleen hun religieuze dansen uitvoeren maar ook rijen moderne Mexicaanse burgers een limpias geven, met veel brandende copal en takken van de pirul. In de rij wachtenden staan gewone burgers, met attache-koffertjes en al. Ik durf te wedden dat ze zondags gewoon naar de kerk gaan.

IMG_2601       Een Azteekse danseres en rechts de rij wachtenden voor de ‘Limpia’ op de Zocalo van Mexic0-Stad/

Ik ben natuurlijk nog maar een groentje in Mexico, maar behalve van geloofsgebruiken van de Tzotzils  mocht ik o.a. getuige zijn van gedanste geloofsuitingen van de Tarahumara’s in Chihuahua en de Otomi in Guanajuato. Deze laatste zag ik in een rustpauze, onmiddellijk naar hun mobiele telefoons en digitale camera’s grijpen, om even later weer met fanatisme met hun dansen ‘de zin van het leven’  vorm te geven.

IMG_7669 Cañada de la Virgin, 2 Otomi indianen, klaar voor een dans en moderne techniek   Twee Otomi dansers, die in de rustpauze hun digitale camera/telefoon bekijken om ven later weer serieus met onderstaande attributen ‘de zin van hun leven’ in dans vorm geven.

IMG_7671

Ook was ik rond de lente-equinox in Xochicalco, het archeologische werelderfgoed monument in Morelos.  Bussen vol me jonge en oude Mexicanen, gekleed in witte gewaden, geverderde hoofdtooien en met allerlei  andere voorouderlijke attributen vormden, op de Plaza de la Estela de los dos glifos aldaar,  grote kringen om met geheven handen de zonne-energie van hun voorvaderen aan te roepen. Dit alles zie ik niet beleefd worden als folklore, zoals bijvoorbeeld ook in Europa op diverse plaatsen leden van heemkunde verenigingen oude gebruiken weer tot leven wekken. Nee, deze mensen geloven duidelijk op een religieuze manier in de rituelen die ze uitvoeren, net zoals de gelovigen in de volle kerken in Mexico.

P1010112

P1010113

P1010114  De viering van de lente-equinox in in het pre-columbiaanse religieuze centrum Xochicalco (Morelos)

P1010281

P1010278    Azteekse rituele dansen (zie de offergaven in het midden) op het grote Zocalo van Mexico-Stad.


[1] Aangezien bij wet de godsdienstige organisaties geen onroerend goed mogen bezitten, zullen in de meeste gevallen de kerkgebouwen eigendom zijn van de staat of gemeenten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s